Parliamnet Monitoring

  • Facebook
  • Twitter

News

Պետական պարտք

Պետական պարտք

Փորձագիտական վերլուծություն. Արտակ Քյուրումյան

2015թ. հունիսի 23-ին ԱԺ-ն փոփոխություններ է կատարել «Պետական պարտքի մասին» ՀՀ օրենքում , ինչի արդյունքում պարտքի մեծության սահմանափակումները տարածվում են ոչ թե պետական , այլ կառավարության պարտքի վրա։ Փոփոխություններ կատարելու անհրաժեշտությունը կառավարությունը բացատրել է բյուջետային գործընթացի շրջանակներում պետական բյուջեի դեֆիցիտի առավելագույն սահմանաչափը հստակեցնելու անհրաժեշտությամբ։

Պետական պարտքն աճում է 2009թ. ի վեր (տես պատկեր 1): Դրա մեծությունը չի գերազանցում օրենքով նախատեսված սահմանափակումը, բազմաթիվ այլ երկրների պարտքային ցուցանիշների համեմատությամբ մեծ ռիսկեր չի ստեղծում և ենթադրելի էր, որ մտահոգության առարկա չպետք է հանդիսանա:

Պատկեր 1. ՀՀ պետական պարտքի բացարձակ և հարաբերական մեծությունները 1999-2014թթ.



Աղբյուր` տարբեր տարիների պետական բյուջեների կատարման և պետական պարտքի վերաբերյալ հաշվետվություններ (ձախ առանցք՝ մլրդ դրամ, աջ առանցք՝ ՀՆԱ տոկոս):

Ինչու՞ կառավարությունը հիմա որոշեց փոփոխել օրենքով նախատեսված սահմանափակումը

«Պետական պարտքի մասին» օրենքը սահմանափակում է կառավարության պարտքի մեծությունը ։ Եթե կառավարության պարտքը գերազանցում է համախառն ներքին արդյունքի (այսուհետ՝ ՀՆԱ) 50 %-ը, «ապա հաջորդ տարվա պետական բյուջեի դեֆիցիտը չպետք է գերազանցի Հայաստանի Հանրապետության համախառն ներքին արդյունքի վերջին երեք տարիների ծավալների միջին ցուցանիշի 3 %-ը»: Չնայած օրենքի համաձայն պարտքը չպետք է գերազանցի ՀՀ նախորդ տարվա ՀՆԱ 60 %-ը, հստակ չէ, թե ինչ պետք է անել, եթե դա տեղի ունենա, քանի որ կառավարության պարտքը կարող է գերազանցել սահմանված ցուցանիշը ոչ միայն նոր գործարքների կնքման, այլ նաև ազգային արժույթի արժեզրկման կամ ՀՆԱ կտրուկ նվազման արդյունքում։

ՀՀ Կենտրոնական բանկի պարտքը

Կենտրոնական բանկի (այսուհետ՝ ԿԲ) պարտքի հետ կապված հարաբերությունները կարգավորվում են «Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի մասին» օրենքով ։ Օրենքի համաձայն՝ Կենտրոնական բանկի պարտքի կառավարումն իրականացվում է «վճարային հաշվեկշռի կարգավորման, դրամավարկային քաղաքականության իրականացման և ֆինանսական կայունության ապահովման նպատակով»։
Պետական պարտքի մեծության վրա տարածվող սահմանափակումը միայն կառավարության պարտքի վրա տարածելն ավելացնում է Կենտրոնական բանկի՝ պարտք ներգրավելու հնարավորությունները։ Մտահոգության առարկա կարող է հանդիսանալ առանց սահմանափակումների պարտք ներգրավելու ԿԲ իրավունքի դե յուրե ամրագրումը։ Փաստացի, ԿԲ-ն մինչև հիմա էլ կարող էր անսահմանափակ պարտք ներգրավել՝ դա հիմնավորելով իր անկախությամբ և իր հիմնական խնդիրը լուծելու անհրաժեշտությամբ։

Պարտքի մեծության սահմանափակման միջազգային փորձը

Պարտքի հանդուրժելի մեծության ցուցանիշները տատանվում են երկրից երկիր: Չնայած զարգացած երկրների մի մասի պարտքը գերազանցում է ՀՆԱ 70 կամ նույնիսկ 90 %-ը (պատկեր 2), սակայն ֆինանսական շուկաները մտահոգված չեն այդ երկրների պարտքի կայունությամբ։ Վերջին տարիներին եղել են դեպքեր, երբ Գերմանիայի, Ֆրանսիայի և մի շարք առաջատար այլ երկրների որոշ ժամկետայնության պետական պարտատոմսերի եկամտաբերությունները եղել են բացասական: Միևնույն ժամանակ, որոշ մասնագետների կարծիքով , կան արտաքին պարտք չհանդուրժող երկրներ, որոնց պետական պարտքը չպետք է գերազանցի համախառն ազգային արդյունքի 15 կամ 20 %-ը, և դա կախված է այդ երկրների դեֆոլտների և սղաճի պատմությունից:

Պետական պարտքի մասին վերլուծություններում հաճախ անդրադարձ է կատարվում միջազգային փորձին: Մասնագետների ուշադրությունը հատկապես կենտրոնանում է Եվրամիության (այսուհետ՝ ԵՄ) անդամ երկրների օրենքների և նրանց ստորագրած համաձայնագրերի վրա։ Պետական պարտքի կոնտեքստում ԿԲ դերի մասին խոսելիս մասնագետները հիմնականում անդրադառնում են ԿԲ կողմից կառավարությանը վարկեր տրամադրելու և պարտքի կառավարման գործում ԿԲ, որպես գործակալ ներգրավվելու դերին: ԿԲ պարտքը պետական պարտքում հաշվառելու խնդիրն ավելի քիչ է ուսումնասիրված:

Պատկեր 2. Պետական պարտքի մեծությունները եվրոպական երկրներում (ՀՆԱ տոկոս)

Աղբյուր` Եվրոստատ


Պետական պարտքի վերաբերյալ ԵՄ համաձայնագրերն ու օրենքներն անդրադառնում են կառավարության (government) կամ պետական (public) պարտքին, հաճախ նույնականաց-նելով այդ հասկացությունները։ Եվրոն որպես արժույթ ընդունած ԵՄ անդամ երկրների ԿԲ-ներն, ըստ էության, պարտք ներգրավելու անհրաժեշտություն չունեն։ Սեփական արժույթները պահպանած ԵՄ անդամ երկրներում, ԿԲ-երի արտարժութային պահուստների համալրման անհրաժեշտության դեպքում այդ միջոցները կամ ներգրավում է կառավարությունը և դրանք փոխանցում է ԿԲ-ին (Դանիայում) կամ ներգրավում է ինքը՝ ԿԲ-ն (Շվեդիայում)։

Խնդրի ուսումնասիրության նպատակով հետազոտվել են մի շարք երկրների պետական պարտքին վերաբերող օրենքներ: Պետական պարտքի մասին Մակեդոնիայի օրենքի համաձայն ` պետական պարտքը ներառում է կառավարության, նրա կողմից ստեղծված հաստատությունների և համայնքների պարտքը, և չի ներառում պետական ընկերությունների, պետության կամ համայնքների սեփականություն հանդիսացող ընկերությունների և Մակեդոնիայի ազգային բանկի պարտքը : Վերջինիս պարտքի վերաբերյալ տվյալներն օգտագործվում են միայն վիճակագրական նպատակով: Պետական պարտքի վրա տարածվող սահմանափակումը չի ներառում Ազգային բանկի պարտքը:

Պետական պարտքի մասին Պորտուգալիայի , Կիպրոսի և Բուլղարիայի օրենքներն անդրադառնում են միայն կառավարության պարտքին և չեն սահմանում պարտքի սահմանային մեծություններ (հավանաբար, քանի որ սահմանափակումն առկա է ԵՄ համաձայնագրերում): Պարտքի մեծությունը սահմանափակող դրույթը բացակայում է նաև Սերբիայի պետական պարտքի մասին օրենքից , որը տարածվում է կենտրոնական և տարածքային իշխանությունների, տեղական ինքնակառավարման մարմինների, առողջապահական և կենսաթոշակային հիմնադրամների և աշխատաշուկայի գործակալության կողմից ներգրաված պարտքերի վրա։

Մավրիտանիայի պետական պարտքի կառավարման մասին օրենքը պետական պարտքը սահմանափակում է ՀՆԱ 60 %-ի չափով, որի մեջ չեն մտնում Կենտրոնական բանկի, պետական բանկերի և ապահովագրական ընկերությունների, սոցիալական ապահովության և նման այլ կառույցների կողմից ներգրաված պարտավորությունները։

Այսպիսով, մի շարք երկրների օրենսդրությունների ուսումնասիրության արդյունքում կարելի է եզրակացնել, որ պետական պարտքի մեծության վրա տարածվող սահմանափակումները հիմնականում չեն տարածվում կենտրոնական բանկի պարտքի վրա:

Օրենքի ընդունման արդյունքում հնարավոր զարգացումները

Օրենքում նման փոփոխությունը հիմնավորվում է բյուջեի դեֆիցիտի առավելագույն սահմանաչափը հստակեցնելու անհրաժեշտությամբ։ Բյուջեի դեֆիցիտի առավելագույն մեծությունը սահմանվում է «Բյուջետային համակարգի մասին» օրենքով , որի համաձայն այն չի կարող գերազանցել ՀՆԱ-ի 7.5 %-ը։ Ընդ որում, եթե 1997թ. ընդունված «Բյուջետային համակարգի մասին» օրենքով սահմանվում էր, որ «Բյուջետային տարվա պետական բյուջեի դեֆիցիտը չի կարող գերազանցել տվյալ տարվա համախառն ներքին արդյունքի 10 %-ը», ապա 2003թ. խմբագրման արդյունքում սահմանվել է, որ «առաջիկա տարվա պետական բյուջեի մասին օրենքի նախագծում պետական բյուջեի դեֆիցիտը (պակասուրդը) չի կարող գերազանցել կառավարության բյուջետային ուղերձում նշված առաջիկա տարվա համախառն ներքին արդյունքի 5 %-ը», իսկ 2009թ. «5 %»-ը փոխարինվել է «7.5 %»-ով: Ուշադրության է արժանի այն հանգամանքը, որ եթե դեֆիցիտի առավելագույն մեծության սահմանաչափի փոփոխությունը կարող է ուղղակի ազդեցություն ունենալ պարտքի մեծության աճի տեմպերի վրա, ապա պարտքի մեծության սահմանափակման միջոցով դեֆիցիտի վրա ազդեցությունն անուղղակի է։

Նախագծին կից ներկայացվող եզրակացություններում նշվում է, որ նախագիծը կունենա չեզոք ազդեցություն կամ ազդեցություն չի ունենա սոցիալական պաշտպանության, առողջապահության, շրջակա միջավայրի, կոռուպցիայի, ապրանքային շուկայում մրցակցային դաշտի, փոքր և միջին ձեռնարկատիրական բնագավառի, գործարար և ներդրումային միջավայրի, համայնքային և պետական բյուջեների վրա։
Պետական պարտքն արդեն իսկ մեծ ազդեցություն է ունենում տարբեր ոլորտներում պետության կողմից վարվող քաղաքականությունների վրա, քանի որ պարտքի գծով վճարումները (մայր գումարների և տոկոսների) մեծ գումարներ են կլանում պետական բյուջեից՝ նվազեցնելով այլ ոլորտներում ներդրումներ կատարելու, մատուցվող ծառայությունների որակը բարելավելու կամ շահառուների շրջանակն ընդլայնելու հնարավորությունները։

Եթե 2007թ. պետական բյուջեի ծախսերում առողջապահության ծախսերը 4 անգամ գերազանցում էին պետական պարտքի սպասարկման ծախսերը, ապա համաձայն ՀՀ կառավարության 2016-2018թթ. միջնաժամկետ ծախսային ծրագրի ՝ 2016թ. պետական պարտքի սպասարկման ծախսերն ավելի քան 10 միլիարդ դրամով կգերազանցեն առողջապահության ծախսերը, իսկ հետագա տարիներին այդ տարբերությունը կլինի ավելի մեծ (պատկեր 3)։ Միջնաժամկետ ծախսային ծրագրերում արտաքին պարտքի գծով վճարումները հաշվարկելիս կառավարությունն օգտագործում է տվյալ պահին ՀՀ ֆինանսական շուկայում ձևավորված փոխարժեքը, իսկ 2018թ. պետական բյուջեի հաշվարկների ժամանակ կօգտագործի 2017թ. հոկտեմբերին ձևավորված փոխարժեքը, որը կարող է զգալիորեն տարբերվել ծրագրում օգտագործված փոխարժեքից։ Եթե այս ընթացքում ազգային արժույթն արժեզրկվի, ապա կավելանան պետական պարտքի գծով վճարվելիք տոկոսների մեծությունները, ինչի արդյունքում անհրաժեշտություն կառաջանա կրճատել այլ ոլորտներ ուղղվող միջոցների ծավալը: Տոկոսավճարների մեծությունները կավելանան նաև նոր պարտքերի ներգրավման, ինչպես նաև ավելի բարձր տոկոսադրույքներով պարտք ներգրավելու արդյունքում:

Ուշադրության է արժանի այն հանգամանքը, որ եթե մինչև 2013թ. միջնաժամկետ ծախսային ծրագրերով նախատեսված պետական պարտքի գծով տոկոսավճարների գումարները գերագնահատվում էին, ապա 2014-2015թթ. պարտքի տոկոսավճարների գծով կանխատեսումները թերագնահատվել են (տես աղյուսակ 1): 2014թ. կառավարությունն արդեն իսկ ավելի շատ միջոցներ է հատկացրել, քան նախատեսում էր այդ ծրագրերով, իսկ 2015թ. այդ ծրագրերում նշված թվերի համեմատ ավելի շատ է նախատեսել:

Պատկեր 3. 2007-2014թթ.-ին ՀՀ պետական բյուջեում կրթության, առողջապահության և պետական պարտքի սպասարկման (տոկոսավճարներ) հետ կապված ծախսերի տեսակարար կշիռը և 2015-2018թթ. ծրագրային ցուցանիշները

Աղբյուր՝ 2007-2014թթ. ՀՀ պետական բյուջեի կատարման վերաբերյալ հաշվետվություններ, 2015թ. պետական բյուջե և 2016-2018թթ. միջնաժամկետ ծախսային ծրագիր

Աղյուսակ 1. Միջնաժամկետ ծախսային ծրագրերով կառավարության պարտքի դիմաց վճարվելիք տոկոսավճարների կանխատեսումները և փաստացի ցուցանիշները (մլրդ դրամ)

 

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

ՄԺԾԾ2011-2013թթ.

50.3

54.7

57.7

 

 

 

 

 

ՄԺԾԾ2012-2014թթ.

 

46.7

47.8

50.7

 

 

 

 

ՄԺԾԾ2013-2015թթ.

 

 

50.7

55.5

60.8

 

 

 

ՄԺԾԾ2014-2016թթ.

 

 

 

54.2

60.0

66.0

 

 

ՄԺԾԾ2015-2017թթ.

 

 

 

 

72.6

77.5

83.7

 

ՄԺԾԾ2016-2018թթ.

 

 

 

 

 

92.8

99.0

103.8

Փաստացի հատկացված

35.5

40.6

46.7

61.6

73.9 †

 

 

 

Աղբյուր՝ տարբեր տարիների միջնաժամկետ ծախսային ծրագրեր, պետական բյուջեների կատարման վերաբերյալ հաշվետվություններ, 2015թ պետական բյուջե

Եզրակացություն

Վերջին տարիներին պետական պարտքի կտրուկ աճը մտահոգիչ է: 2014թ. հրապարակված «Պետական պարտքի կառավարման վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետությունում վերջին տարիներին ընդունված քաղաքական որոշումները և դրանց հետևանքները» հոդվածում առաջարկվում է պարտքի կայունության հետևյալ սահմանումը. «Պետական պարտքը կայուն է, եթե կառավարությունն ի վիճակի է առանց իր կողմից տարվող տնտեսական և ֆինանսական քաղաքականության մեջ նշանակալից բացասական փոփոխություններ կատարելու ժամանակին և ամբողջ ծավալով կատարել պարտքի դիմաց վճարումները։ Այս համատեքստում տնտեսական և ֆինանսական քաղաքականության մեջ բացասական փոփոխություններ են համարվում նրանք, որոնց արդյունքում բարձրացվում են հարկային դրույքաչափերը ներմուծվում են նոր հարկեր, բարձրացվում են պետության կողմից կարգավորվող հանրային ծառայությունների գները, կառավարության ռազմավարական ծրագրերով նախատեսված կամ բնակչությանը նորմալ ծառայություններ մատուցելու համար անհրաժեշտ ծավալներով պետական ֆինանսական միջոցներ չեն ուղղվում համապատասխան ոլորտներ (օրինակ՝ առողջապահություն, կրթություն, այլ)»։

Վերջին երկու տարիներին հանրային ծառայությունների սակագների բարձրացումները վկայում են, որ կառավարությունը փորձում է նախկինում վերցրած վարկերի հետ կապված վճարումների բեռը կամ դրա մի մասը փոխանցել սպառողներին և հարկատուներին: Ակնհայտ է, որ առաջիկա տարիներին պետական պարտքի գծով վճարումներն ավելի մեծ ծավալով միջոցներ են կլանելու պետական բյուջեից և նվազեցնելու են այլ ոլորտներում ներդրումներ կատարելու, մատուցվող ծառայությունների որակը բարելավելու կամ շահառուների շրջանակն ընդլայնելու հնարավորությունները։

Օրենսդրական վերջին փոփոխությունը կառավարությանը ավելի շատ վարկային միջոցներ ներգրավելու հնարավորություն է տալիս: Պետք է հիշել, որ այսօր ներգրավված միջոցները վաղը դառնում են ծախս և նվազեցնում են ֆինանսական միջոցներն այլ, այդ թվում զարգացման ծրագրերի ֆինանսավորման նպատակով օգտագործելու հնարավորությունները: Կոռուպցիայի բարձր մակարդակ ունեցող երկրներին սովորաբար չի հաջողվում նպատակային և արդյունավետ կերպով օգտագործել ներգրավված միջոցները։ Մինչև վերջերս ՀՀ կառավարությունը վարկային միջոցները ներգրավում էր արտոնյալ պայմաններով, որոնց կառավարումը մեծ հմտություններ չէր պահանջում: Սակայն հիմա, երբ կառավարությունը միջոցներ է ներգրավում շուկայական պայմաններով, պարտքի վերաբերյալ քաղաքական որոշումների դեպքում զգուշավորությունն ավելորդ լինել չի կարող: Հայաստանը պարտքի սպասարկման հետ կապված դժվարությունների է առերեսել 21-րդ դարի սկզբին, երբ ստիպված էր ՌԴ-ի հետ «Գույք՝ պարտքի դիմաց» գործարքի միջոցով մեղմել պարտքի բեռը: Այդ տարիներին պետական պարտքը չէր գերազանցում ՀՆԱ 47 %-ը:

Compare
 

Ով է քեզ ներկայացնում

  • Արխիվ

    • Facebook
    • Twitter
  • Ամենաընթերցվածները